लालबागचा राजा: श्रद्धेपासून सामाजिक चळवळीपर्यंतचा ९३ वर्षांचा प्रेरणादायी प्रवास "..
(प्रशांत बाफना विभागीय संपादक 8055440385)
मुंबईच्या सांस्कृतिक जीवनात गणेशोत्सवाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.या गणेशोत्सवातील सर्वाधिक प्रसिद्ध आणि लाखो भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र म्हणून लालबागच्या राजाचे नाव आदराने घेतले जाते." नवसाला पावणारा गणपती " अशी ओळख निर्माण झालेला लालबागचा राजा आज केवळ मुंबईचा नव्हे,तर महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या धार्मिक-
सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे.१९३४ मध्ये सुरू झालेल्या या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या परंपरेने २०२६ मध्ये ९३ व्या वर्षात प्रवेश केले आहे.लालबागच्या राजाचा इतिहास हा केवळ एका गणेशमूर्तीचा इतिहास नाही.तो मुंबईच्या सामाजिक परिवर्तनाचा,कष्टकरी समाजाच्या भावविश्वाचा आणि काळानुरूप बदलणार्या सार्वजनिक संस्कृतीचा इतिहास आहे.
लालबागच्या राजाच्या मूर्तीच्या निर्मितीशी कांबळी कुटुंबाचे नाव जोडले गेले.१९३५ पासून या कुटुंबाची मूर्तीशी संबंधित परंपरा अधिक दृढ होत गेली. लालबागच्या राजाची मूर्ती पाहताना भाविकांना त्यात आपल्या मनातील इच्छा,दुःख,आशा आणि श्रद्धेचे प्रतिबिंब दिसते.त्यामुळे मूर्तीच्या निर्मितीशी संबंधित परंपरेलाही विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. वर्षोनुवर्षे बदलत्या काळानुसार उत्सवाचा विस्तार झाला,मंडपाचे स्वरूप बदलले, दर्शनव्यवस्थेत सुधारणा झाली,मात्र लालबागच्या राजाच्या मूर्तीशी जोडलेली भक्तिभावाची भावना कायम राहिली.हीच भावना पुढे " श्रद्धेला पावणारा गणपती" या श्रद्धेच्या रूपाने अधिक झाली.
१९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली आणि मुंबई महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाचे प्रमुख केंद्र म्हणून अधिक ठळकपणे पुढे आली.सार्वजनिक गणेशोत्सवाने मराठी समाजाच्या सांस्कृतिक अभिव्यक्तीला व्यापक व्यासपीठ दिले. लालबागचा राजा या काळात मुंबईच्या गणेशोत्सवातील एक महत्त्वाचे आकर्षण बनत गेला.१९७० आणि १९८० च्या दशकात त्याची लोकप्रियता परिसराच्या सीमा ओलांडून महाराष्ट्रभर पसरली.दूरदूरच्या भागातून भाविक दर्शनासाठी मुंबईत येऊ लागले.नवस,श्रद्धा आणि गणपती बाप्पाच्या कृपेवरील विश्वास यामुळे लालबागच्या राजाचे महत्त्व वाढत गेले. १९९० च्या दशकात दूरदर्शन आणि वृत्तमाध्यमाच्या विस्तारामुळे मुंबईतील प्रसिद्ध गणपतींचे दर्शन महाराष्ट्रातील तसेच देशातील घराघरांत पोहोचू लागले.लालबागचा राजा या काळात मुंबईच्या गणेशोत्सवाचे एक प्रमुख प्रतीक बनला.२००० नंतर इंटरनेट आणि डिजिटल माध्यमांचा प्रभाव वाढला. लालबागच्या राजाचे फोटो,दर्शन,उत्सवातील कार्यक्रम आणि विसर्जनाचे दृश्य देश- विदेशातील भाविकांपर्यत पोहोचू लागले.२०१० नंतर सोशल मीडिया, ऑनलाइन प्रसारण आणि डिजिटल प्लॅटफाॅर्ममुळे या उत्सवाची जागतिक पोहोच आणखी वाढली.२०२६ मध्ये लालबागच्या राजाने ९३ व्या वर्षात प्रवेश केला.यंदाच्या उत्सवात धार्मिक परंपरेसोबत ज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रातही नवे उपक्रम पुढे आले आहेत.एआय डिजिटल लायब्ररी सुरू करण्याचा उपक्रम हा त्यातील महत्त्वाचा टप्पा आहे.डिजिटल लायब्ररीच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना अभ्यास, ज्ञानसंपादन आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून पुढे जाण्यास मदत करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
लालबागच्या राजाचा २०२६ चा "प्रसाद टू पावर " हा पर्यावरणपूरक उपक्रमही विशेष उल्लेखनीय आहे. गणेशोत्सवात निर्माण होणारा ओला आणि जैविक कचरा,फुलांचा कचरा,नैवेद्याचे अवशेष आणि इतर जैविक पदार्थ यांचे बायोमिथेशन प्रक्रियेद्वारे ऊर्जेत रूपांतर करण्याची योजना या 'प्रसाद टू पावर 'उपक्रमातून पुढे आली आहे.दररोज सुमारे ८ ते १० मेट्रिक टन ओला कचरा प्रक्रिया करून अंदाजे ७,७४४ युनिच वीज तयार करण्याचे उद्दिष्ट असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ही वीज मुंबईतील रूग्णालयांच्या वापरासाठी देण्याची संकल्पना आहे.या उपक्रमाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी,वीज निर्मितीचे प्रमाण आणि रूग्णालयांना होणारा पुरवठा याबाबत अधिकृत अहवाल महत्त्वाचा ठरेल.मात्र संकल्पनेच्या पातळीवर पाहता, धार्मिक उत्सवातील कचर्याचे ऊर्जेत रूपांतर करण्याचा विचार पर्यावरणपूरक आणि समाजोपयोगी आहे.गणेशोत्सवातून निर्माण होणार्या कचर्याचे संकट ऊर्जानिर्मितीच्या संधीमध्ये बदलण्याचा हा प्रयत्न इतर सार्वजनिक उत्सवांसाठीही प्रेरणादायी ठरू शकतो.लालबागच्या राजासारख्या मोठ्या उत्सवाने पर्यावरणपूरक उपक्रम, डिजिटल ज्ञानकेंद्र, आरोग्यसेवा आणि सामाजिक मदत यांना अधिक व्यापक स्वरूप दिल्यास त्याचा परिणाम समाजाच्या दूरच्या घटकांपर्यत पोहोचू शकतो.
लालबागच्या राजाचा ९३ वर्षाचा प्रवास आपल्याला एकच सांगतो,श्रद्धा जेव्हा समाजाशी जोडली जाते तेव्हा ती केवळ धार्मिक परंपरा राहत नाही,ती सामाजिक शक्ती बनते,गणपती बाप्पाच्या चरणी नतमस्तक होताना समाजाच्या कल्याणाचा विचार करणे,गरजूंच्या मदतीला धावून जाणे,विद्यार्थ्यांना ज्ञानाची दारे खुली करणे आणि निसर्गाचे संरक्षण करणे,हाच या उत्सवाचा व्यापक अर्थ आहे.लालबागचा राजा पुढील अनेक वर्षे मुंबईच्या आणि देशाच्या सांस्कृतिक जीवनात श्रद्धा,सेवा आणि सामाजिक बांधिलकीचा दीप प्रज्वलित ठेवो,हीच मंगलकामना.गणपती बाप्पा मोरया!मंगलमूर्ती मोरया
