अहिल्यानगर/प्रशांत बाफना :
राज्यात यंदाच्या ऊस गळीत हंगामाला सुरुवात झाली असून अनेक साखर कारखान्यांचे धुराडे पेटू लागले आहे. साखर कारखान्यांच्या परिसरात ऊस वाहतूक करणारी वाहने, ट्रॅक्टर आणि ऊसतोड मजुरांची लगबग सुरू झाली आहे. मात्र, राज्यातील विविध भागांत निर्माण झालेल्या दुष्काळी परिस्थितीचा फटका ऊसतोड कामगारांच्या जीवनालाही बसत आहे. एकीकडे दिवाळीचा सण सर्वत्र उत्साहात साजरा होत असताना दुसरीकडे ऊसतोड कामगारांच्या कुटुंबांमध्ये मात्र दिवाळीचा आनंद दिसून येत नाही. पोटाची खळगी भरण्यासाठी गाव, घरदार आणि कुटुंबातील आनंद मागे ठेवून ऊसाच्या फडावर आलेल्या या कामगारांची दिवाळी यंदाही कष्टातच जाणार असल्याचे चित्र आहे.
ऊसतोड कामगार हे राज्याच्या साखर उद्योगाचा महत्त्वाचा कणा मानले जातात. पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत ऊसतोडणी, बांधणी आणि वाहतुकीसाठी ऊस भरण्याचे काम करताना त्यांना प्रचंड शारीरिक कष्ट घ्यावे लागतात. ऊन, वारा, थंडी आणि प्रतिकूल परिस्थितीत हे कामगार आपल्या घामातून साखर कारखान्यांचा गळीत हंगाम यशस्वी करतात. मात्र, त्यांच्या स्वतःच्या आयुष्यातील गोडवा मात्र अनेकदा अपुराच राहतो.
यंदा दुष्काळी परिस्थितीमुळे ग्रामीण भागातील शेती आणि शेतमजुरीवर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीवर परिणाम झाला आहे. अनेक गावांमध्ये पाणीटंचाई, चाऱ्याचा प्रश्न आणि रोजगाराच्या मर्यादित संधी यामुळे ग्रामीण कुटुंबांसमोर उदरनिर्वाहाचे मोठे आव्हान उभे आहे. अशा परिस्थितीत ऊसतोडणीच्या कामासाठी कुटुंबासह स्थलांतर करणे अनेक कामगारांना अपरिहार्य ठरते.
दिवाळी म्हटले की नवीन कपडे, फराळ, फटाके, घराची सजावट आणि कुटुंबीयांसोबत आनंदाचे क्षण अशी सर्वसामान्यांची भावना असते. मात्र, ऊसतोड कामगारांच्या पालांमध्ये या आनंदाला मर्यादा असतात. दिवाळीच्या काळातही ऊसतोडणीचे काम सुरू असल्याने अनेकांना आपल्या गावाकडे जाता येत नाही. मुलांच्या शिक्षणाचा प्रश्न, कुटुंबाचा खर्च, रोजच्या गरजा आणि कामाच्या ठिकाणच्या अडचणी यामुळे सण साजरा करण्यापेक्षा उदरनिर्वाहाला प्राधान्य द्यावे लागते.
विशेष म्हणजे ऊसतोड कामगारांच्या लहान मुलांनाही या स्थलांतराचा परिणाम सहन करावा लागतो. शिक्षणात खंड पडणे, आरोग्याच्या समस्या, स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याची कमतरता आणि राहण्यासाठी पुरेशा सुविधांचा अभाव अशा अनेक अडचणींना त्यांना सामोरे जावे लागते. दिवाळीच्या सुट्टीत इतर मुलांप्रमाणे आनंद घेण्याऐवजी काही मुलांना आई-वडिलांसोबत ऊसाच्या फडावर राहावे लागते.
राज्यातील साखर उद्योगाला ऊसतोड कामगारांच्या श्रमाशिवाय गती मिळणे शक्य नाही. त्यामुळे या कामगारांच्या प्रश्नांकडे केवळ हंगामी मजूर म्हणून न पाहता त्यांच्या सामाजिक आणि आर्थिक सुरक्षिततेच्या दृष्टीने पाहण्याची गरज आहे. कामगारांना वेळेवर मजुरी, आरोग्य सुविधा, पिण्याचे पाणी, स्वच्छतागृहे, निवासाची व्यवस्था आणि त्यांच्या मुलांच्या शिक्षणासाठी विशेष उपाययोजना उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.
कारखाने सुरू, गळीत हंगामाला वेग; पण कामगारांच्या घरात अंधारच!
साखर कारखान्यांच्या गळीत हंगामामुळे राज्याच्या अर्थव्यवस्थेला चालना मिळत असली, तरी या उद्योगाला आपल्या श्रमातून उभे करणाऱ्या ऊसतोड कामगारांच्या कुटुंबांपर्यंत समृद्धीचा आनंद कितपत पोहोचतो, हा प्रश्न यानिमित्ताने उपस्थित होत आहे. दिवाळीच्या रोषणाईत सर्वत्र आनंदाचे वातावरण असताना ऊसाच्या फडावर कष्ट करणाऱ्या या हातांच्या आयुष्यातही आनंदाची पणती पेटावी, यासाठी शासन, साखर कारखाना व्यवस्थापन आणि संबंधित यंत्रणांनी ठोस पावले उचलण्याची गरज आहे.
ऊसतोड कामगारांच्या घामातून साखरेचा गोडवा निर्माण होतो; मात्र त्यांच्या स्वतःच्या आयुष्यातील दिवाळी गोड कधी होणार, हा प्रश्न आजही अनुत्तरित आहे
