यावल येथे पर्यावरणपूरक मातीच्या मूर्तींतून निसर्गसंवर्धनाचा संदेश दिला गोटू पेंटर यांनी.
यावल, दि. १२ (सुरेश पाटील)
वाढते प्रदूषण, जलस्रोतांची खालावत चाललेली गुणवत्ता आणि पर्यावरणाचा बिघडणारा समतोल लक्षात घेता सण-उत्सव साजरे करताना निसर्गाचे संवर्धन करण्याची गरज अधिकच अधोरेखित होत आहे. धार्मिक परंपरा जपत पर्यावरणाचे रक्षण करता यावे, या उद्देशाने आता पर्यावरणपूरक मूर्तींचा पर्याय पुढे येत आहे. याच हरित विचाराला प्रत्यक्ष कृतीची जोड देत यावल शहरातील मूर्तिकार गोटू पेंटर यांनी इको-फ्रेंडली मातीपासून आकर्षक देवीच्या मूर्ती तयार करून पर्यावरण संवर्धनाचा नवा संकल्प मांडला आहे.
नवरात्रोत्सव साजरा करणाऱ्या मंडळांशी चर्चा करून, त्यांना विश्वासात घेत आणि पर्यावरण रक्षणाचे महत्त्व पटवून देत गोटू पेंटर यांनी यावल शहरातील मागणीनुसार दोन ते तीन ठिकाणी पर्यावरणपूरक मातीपासून देवीच्या मूर्ती तयार करून दिल्या आहेत. धार्मिक श्रद्धा, कलात्मकता आणि पर्यावरणाविषयीची सामाजिक बांधिलकी यांचा सुंदर संगम त्यांच्या या उपक्रमातून दिसून येत आहे.
प्लास्टर ऑफ पॅरिसला पर्याय; मातीच्या मूर्तींना प्राधान्य
गणेशोत्सव आणि नवरात्रोत्सव हे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेतील महत्त्वाचे सण आहेत. मात्र, काही मूर्ती तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे प्लास्टर ऑफ पॅरिस (पीओपी) आणि रासायनिक रंग यांमुळे विसर्जनानंतर जलस्रोतांच्या प्रदूषणाचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे पर्यावरणाला कमीत कमी हानी पोहोचवणाऱ्या मूर्तींचा वापर करण्याबाबत जनजागृती होणे आवश्यक आहे.
याच पार्श्वभूमीवर गोटू पेंटर यांनी पारंपरिक पीओपीच्या मूर्तींऐवजी मातीपासून सुंदर, आकर्षक आणि पर्यावरणपूरक मूर्ती तयार करण्याचा पर्याय स्वीकारला आहे. मूर्तींचे सौंदर्य टिकवून ठेवतानाच निसर्गाचे नुकसान टाळण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून करण्यात येत आहे.
पर्यावरणपूरक मूर्ती तयार करण्यासाठी विविध पर्याय
पर्यावरणपूरक मूर्ती तयार करताना मूर्तीचा आकार, मजबुती, सजावट आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा विचार करून विविध निसर्गस्नेही साहित्याचा वापर करता येतो.
१. शाडूच्या मातीच्या मूर्ती : शाडूची माती वापरून तयार केलेल्या मूर्ती योग्य नैसर्गिक रंगांसह बनवता येतात. अशा मूर्तींचे विसर्जन तुलनेने सोपे असून, त्या पर्यावरणाच्या दृष्टीने अधिक अनुकूल ठरू शकतात.
२. शेण आणि मातीपासून मूर्ती : प्रक्रिया केलेले शेण, माती आणि योग्य नैसर्गिक बंधक पदार्थ वापरून लहान आकाराच्या मूर्ती तयार करता येतात. या पर्यायामुळे नैसर्गिक घटकांच्या वापराला प्रोत्साहन मिळू शकते.
३. कागदाच्या लगद्यापासून मूर्ती : कागदाचा लगदा आणि योग्य नैसर्गिक बंधक पदार्थ वापरून हलक्या वजनाच्या, आकर्षक मूर्ती तयार करता येतात. मात्र, त्यावर वापरलेले रंग आणि सजावटीचे साहित्यही पर्यावरणपूरक असणे आवश्यक आहे.
४. बियांच्या मूर्ती : काही मूर्तींमध्ये झाडांच्या बिया वापरल्या जातात. अशा मूर्तींचे योग्य पद्धतीने विसर्जन करून किंवा मातीमध्ये ठेवून रोपांच्या निर्मितीला चालना देता येऊ शकते.
५. नैसर्गिक रंगांचा वापर : हळद, गेरू आणि वनस्पतींपासून मिळणारे योग्य नैसर्गिक रंग वापरल्यास रासायनिक रंगांचा वापर कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
6.
जलप्रदूषण रोखण्यासाठी पर्यावरणपूरक विसर्जन महत्त्वाचे
मूर्ती तयार करण्यासाठी केवळ मातीचा वापर करणे पुरेसे नाही, तर मूर्ती रंगवताना आणि सजवताना वापरल्या जाणाऱ्या साहित्याचीही काळजी घेणे आवश्यक आहे. प्लास्टिक, कृत्रिम चमकी, रासायनिक रंग आणि सहज न विघटन होणारे साहित्य टाळल्यास पर्यावरणावरील दुष्परिणाम कमी करता येऊ शकतात.
घरच्या घरी योग्य भांड्यात किंवा कुंडीत विसर्जन करणे, स्थानिक प्रशासनाने उपलब्ध करून दिलेल्या कृत्रिम विसर्जन कुंडांचा वापर करणे आणि विसर्जनानंतर तयार होणाऱ्या मातीचा योग्य पुनर्वापर करणे, हे पर्यावरणपूरक उत्सव साजरा करण्याचे प्रभावी मार्ग ठरू शकतात. मात्र, मूर्तीमध्ये वापरलेले रंग व अन्य साहित्य सुरक्षित असल्याची खात्री करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
श्रद्धेसोबत निसर्गसंवर्धनाची जबाबदारी
सण-उत्सव हे समाजाला एकत्र आणणारे आणि संस्कृतीचे जतन करणारे महत्त्वाचे माध्यम आहे. त्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि पर्यावरण संरक्षण यांची सांगड घालणे ही काळाची गरज बनली आहे. प्रत्येक मंडळाने, मूर्तिकाराने आणि नागरिकाने आपल्या परीने पर्यावरणपूरक पर्याय स्वीकारल्यास सामूहिक प्रयत्नांतून मोठा सकारात्मक बदल घडू शकतो.
विशेषतः आगामी गणेशोत्सव आणि नवरात्रोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर पर्यावरणपूरक मूर्तींची निवड, नैसर्गिक रंगांचा वापर आणि शास्त्रशुद्ध विसर्जन पद्धती याबाबत जनजागृती करणे आवश्यक आहे. लहान मुलांमध्येही निसर्गाबद्दल प्रेम आणि संवर्धनाची जाणीव निर्माण करण्यासाठी अशा उपक्रमांचा उपयोग होऊ शकतो.
“आपल्या आवडीची मूर्ती पर्यावरणपूरक मातीपासूनच तयार करूया!”
पर्यावरण रक्षणाचा संदेश देताना यावलचे मूर्तिकार गोटू पेंटर यांनी नागरिकांना आवाहन केले आहे की, गणेशोत्सव असो किंवा दुर्गोत्सव, आपल्या आवडीची सुंदर मूर्ती पर्यावरणपूरक मातीपासून तयार करण्याचा संकल्प प्रत्येकाने करावा. सण साजरे करताना पर्यावरणाची हानी होणार नाही, याची काळजी घेणे ही केवळ प्रशासनाची नव्हे, तर प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे.
“धार्मिक श्रद्धा जपत निसर्गाचे संवर्धन करणे शक्य आहे. पर्यावरणपूरक मूर्तींचा स्वीकार करून आपण भावी पिढ्यांसाठी स्वच्छ जलस्रोत आणि सुरक्षित पर्यावरण जपण्याच्या दिशेने एक पाऊल टाकू शकतो,” असा सकारात्मक संदेश त्यांच्या या उपक्रमातून पुढे येत आहे.
यावल शहरातील गोटू पेंटर यांचा हा पुढाकार केवळ मूर्ती घडविण्यापुरता मर्यादित नसून, पर्यावरणपूरक सण-उत्सव साजरे करण्याच्या विचाराला चालना देणारा ठरत आहे. ‘श्रद्धा तीच, उत्सव तोच; मात्र पर्यावरणपूरक मार्गाने!’ हा संदेश प्रत्येक नागरिकापर्यंत पोहोचल्यास हरित संवर्धनाच्या दिशेने निश्चितच महत्त्वपूर्ण पाऊल पडू शकते.
