'अगणनीय श्रम' करणाऱ्या श्रमिकांची गणना, काळाची गरज
प्रशांत बाफना 8055440385
भारताच्या प्रस्तावित नियतकालिक श्रमबल सर्वेक्षण (PLFS) सुधारणांमुळे विनामोबदला घरगुती कामे आणि वेगाने वाढणाऱ्या गिग अर्थव्यवस्थेतील कामगारांना अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाणार आहे.प्रत्येक कामासाठी पगाराची पावती मिळतेच असे नाही. घरातील जबाबदाऱ्या सांभाळणारी महिला, वृद्ध कुटुंबीयांची देखभाल करणारी व्यक्ती किंवा डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर काम करणारा डिलिव्हरी कर्मचारी हे सर्व अर्थव्यवस्थेत योगदान देत असतात. मात्र पारंपरिक रोजगार आकडेवारीत या योगदानाची पुरेशी नोंद होत नाही. एखादा देश रोजगाराचे मोजमाप कसे करतो, यावर त्याची श्रमबाजाराविषयीची समज आणि सार्वजनिक धोरणांची रचना अवलंबून असते.
ही उणीव लक्षात घेऊन सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाने (MoSPI) भारताच्या नियतकालिक श्रमबल सर्वेक्षणात (PLFS) महत्त्वपूर्ण बदल प्रस्तावित केले आहेत. जानेवारी 2027 पासून लागू होणाऱ्या या बदलांचा उद्देश डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर काम करणाऱ्या कामगारांचे अधिक अचूक मोजमाप करणे आणि विनामूल्य घरगुती तसेच काळजीवाहू कार्यांना अधिक दृश्यमानता देणे हा आहे. हा केवळ राष्ट्रीय सर्वेक्षणातील तांत्रिक बदल नसून, भारत कोणत्या प्रकारच्या कार्याला ‘काम’ म्हणून मान्यता देतो, या मूलभूत प्रश्नाशी संबंधित आहे.
2017 मध्ये सुरू करण्यात आलेले PLFS हे भारतातील श्रमबाजार निर्देशांकांचे प्रमुख स्रोत आहे. यात श्रमशक्ती सहभाग दर (LFPR), कामगार-लोकसंख्या गुणोत्तर (WPR) आणि बेरोजगारी दर (UR) यांसारखी माहिती उपलब्ध होते. मात्र कामाचे स्वरूप बदलत असताना त्याचे मोजमाप करणाऱ्या सांख्यिकीय पद्धतींनाही बदलणे आवश्यक ठरते.प्रस्तावित सुधारणांमध्ये डिजिटल प्लॅटफॉर्म कामगार असलेल्या कुटुंबांसाठी स्वतंत्र नमुना वर्ग, तसेच विनामूल्य घरगुती कामे, काळजीवाहू सेवा, स्वतःच्या वापरासाठी उत्पादन, स्वयंसेवी कार्य आणि विनामूल्य प्रशिक्षणार्थी काम याबाबत अतिरिक्त प्रश्नांचा समावेश आहे. शहरीकरण आणि प्रशासकीय सीमांमधील बदल लक्षात घेऊन सर्वेक्षणाचा नमुना आराखडादेखील अद्ययावत केला जाणार आहे.या बदलांमुळे भारताच्या बदलत्या श्रमबाजाराचे अधिक वास्तव चित्र समोर येण्यास मदत होईल. विशेषतः विनामूल्य काम आणि प्लॅटफॉर्म-आधारित रोजगार या दोन क्षेत्रांकडे अधिक सखोलपणे पाहण्याची संधी मिळेल.
या सुधारणांमधील सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे विनामूल्य घरगुती आणि काळजीवाहू कामांचा समावेश. घरामध्ये केले जाणारे मोठ्या प्रमाणावरील श्रम हे आर्थिक आणि सामाजिक कल्याणासाठी अत्यावश्यक असले तरी रोजगाराच्या पारंपरिक मोजमापांमध्ये त्यांना पुरेसे स्थान मिळत नाही.भारताच्या टाइम यूज सर्व्हे 2024 नुसार, 15 ते 59 वयोगटातील सुमारे 41 टक्के महिला विनामूल्य काळजीवाहू कामात सहभागी होत्या, तर पुरुषांमध्ये हा वाटा 21.4 टक्के होता. याशिवाय महिलांचा विनामूल्य घरगुती कामांवर खर्च होणारा वेळही पुरुषांच्या तुलनेत लक्षणीयरीत्या अधिक आहे.
या विषमतेचा महिलांच्या आर्थिक सहभागावर थेट परिणाम होतो. विनामूल्य जबाबदाऱ्यांवर अधिक वेळ खर्च केल्यामुळे महिलांना पगारी नोकरी, कौशल्यविकास किंवा घराबाहेरील आर्थिक उपक्रमांसाठी कमी वेळ उपलब्ध होतो. परिणामी, उत्पादनक्षम आणि काळजीवाहू कार्यात मोठे योगदान असूनही अनेक महिला पारंपरिक वर्गीकरणानुसार आर्थिकदृष्ट्या निष्क्रिय असल्याचे दिसून येते.
विनामोबदला कामांचे मोजमाप करणे म्हणजे त्या कामाला पगारी रोजगाराचा दर्जा देणे नव्हे. त्याऐवजी, घर आणि समाजाच्या आधारभूत गरजा पूर्ण करणाऱ्या पण रोजगाराच्या पारंपरिक आकडेवारीत न दिसणाऱ्या कार्यांना दृश्यमान करणे हा त्यामागील उद्देश आहे. यामुळे धोरणकर्त्यांना महिलांच्या श्रमशक्ती सहभागावर विनामूल्य जबाबदाऱ्यांचा होणारा परिणाम अधिक चांगल्या प्रकारे समजू शकतो. तसेच बालसंगोपन आणि वृद्ध काळजी सुविधांमध्ये गुंतवणुकीची गरज अधोरेखित करण्यास मदत होऊ शकते.
वाढती गिग अर्थव्यवस्था
दुसरा महत्त्वाचा पैलू म्हणजे भारतातील झपाट्याने वाढणारी गिग आणि प्लॅटफॉर्म अर्थव्यवस्था. डिजिटल प्लॅटफॉर्मनी वाहतूक, अन्न वितरण, ई-कॉमर्स आणि घरगुती सेवांसारख्या क्षेत्रांमध्ये रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण केल्या आहेत. मात्र या कामांमध्ये लवचिकतेसोबत अनिश्चित उत्पन्न, अनियमित कामाचे तास आणि मर्यादित सामाजिक संरक्षण यांसारख्या आव्हानांचाही समावेश आहे. नीती आयोगाच्या अहवालानुसार, भारतातील गिग आणि प्लॅटफॉर्म कामगारांची संख्या 2020-21 मध्ये सुमारे 77 लाख होती आणि ती 2029-30 पर्यंत 2.35 कोटींवर पोहोचण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला होता.
मात्र पारंपरिक घरगुती सर्वेक्षणांद्वारे प्लॅटफॉर्म कामगारांची ओळख पटवणे अवघड ठरत होते. प्रस्तावित PLFS सुधारणा स्वतंत्र नमुना पद्धती आणि अतिरिक्त प्रश्नांच्या माध्यमातून ही समस्या दूर करण्याचा प्रयत्न करतात.तथापि, प्लॅटफॉर्म कामगार हे संपूर्ण गिग अर्थव्यवस्थेतील फक्त एक घटक आहेत. डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर न करता अनौपचारिक, तात्पुरती किंवा कामाधारित कामे करणाऱ्या व्यक्तींची ओळख पटवणे अद्यापही आव्हानात्मक राहू शकते. त्यामुळे प्लॅटफॉर्म कामगारांचे अधिक चांगले प्रतिनिधित्व हे महत्त्वाचे पाऊल असले, तरी उदयोन्मुख रोजगाराच्या सर्व प्रकारांचे संपूर्ण मोजमाप करण्यासाठी ते पुरेसे नाही.
धोरणात्मक परिणाम
या बदलांचे महत्त्व अखेरीस तयार होणाऱ्या आकडेवारीचा वापर कसा केला जातो यावर अवलंबून असेल. अधिक व्यापक रोजगार आकडेवारीमुळे श्रम धोरणे, सामाजिक सुरक्षा योजना आणि लिंगभेद-संवेदनशील हस्तक्षेप अधिक प्रभावीपणे राबवता येतील.
विनामूल्य काळजीवाहू कामांची माहिती महिलांच्या रोजगारातील अडथळे ओळखण्यास मदत करू शकते, तर प्लॅटफॉर्म कामगारांबद्दलची अधिक अचूक माहिती उत्पन्न सुरक्षा, अपघात विमा आणि सामाजिक संरक्षणावरील चर्चांना बळ देऊ शकते.
मात्र सर्वेक्षणाचा व्याप वाढवताना आकडेवारीचे विश्लेषण काळजीपूर्वक करणे आवश्यक आहे. PLFS मध्ये नवीन श्रेणी समाविष्ट झाल्यानंतर पूर्वीच्या रोजगार आकडेवारीशी तुलना करणे अधिक गुंतागुंतीचे होऊ शकते. वास्तविक श्रमबाजारातील बदल आणि सुधारित मोजमापांमुळे दिसून आलेले बदल यामध्ये संशोधक व धोरणकर्त्यांना स्पष्ट फरक करावा लागेल. याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे, केवळ सांख्यिकीय दृश्यमानता मिळाल्याने कामाच्या परिस्थितीत आपोआप सुधारणा होणार नाही. विनामूल्य कामांची नोंद केल्याने घरगुती जबाबदाऱ्यांचे पुनर्वाटप आपोआप होणार नाही, तसेच प्लॅटफॉर्म कामगारांची ओळख पटविल्याने त्यांना न्याय्य वेतन किंवा सामाजिक सुरक्षा हमखास मिळेलच असे नाही. सुधारित आकडेवारीचा उपयोग धोरणात्मक आणि संस्थात्मक उपाययोजनांसाठी होणे आवश्यक आहे.
भारताच्या PLFS मधील प्रस्तावित सुधारणा एका महत्त्वाच्या वास्तवाची दखल घेतात. कामाचे स्वरूप बदलत आहे आणि त्याचे मोजमाप करणाऱ्या यंत्रणांनीही त्यानुसार विकसित होणे गरजेचे आहे. विनामूल्य घरगुती कामे आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्म रोजगार यांना अधिक स्पष्टपणे नोंदवून भारताला आपल्या श्रमबाजाराचे अधिक व्यापक आणि वास्तववादी चित्र समजून घेण्याची संधी मिळू शकते. आर्थिक योगदानाचे आकलन केवळ पारंपरिक रोजगाराच्या चौकटीत करता येणार नाही. भारताच्या श्रम आकडेवारीची खरी ताकद अर्थव्यवस्थेला आधार देणाऱ्या सर्व व्यक्ती आणि त्यांच्या कार्यांचे किती प्रभावीपणे चित्रण करते, यावर अवलंबून असेल

